آیا هوای سرد و تغییر آب و هوا واقعا باعث افزایش درد مفصلی و شکستگی های قدیمی استخوانی می گردد؟
به گزارش کیوسک خبری آشنا، با کاهش دمای هوا و وزش بادهای پاییزی و زمستانی، شکایت از دردهای استخوانی و مفصلی به شکل چشم گیری افزایش می یابد. بسیاری از افرادی که سابقه شکستگی های قدیمی یا بیماری های روماتیسمی دارند، مدعی هستند که بدنشان مانند یک ایستگاه هواشناسی دقیق، چند ساعت پیش از بارش برف یا باران، تغییرات جوی را پیش بینی می نماید. این پدیده که در نگاه اول ممکن است شبیه به خرافات به نظر برسد، در واقع ریشه در تعاملات پیچیده بین فشار اتمسفر، سیستم عصبی و فیزیولوژی بافت های آسیب دیده دارد. در این مقاله به آنالیز عمیق و همه جانبه این موضوع می پردازیم که چرا هوای سرد واقعاً می تواند باعث بیدار شدن دردهای خفته در مفاصل و استخوان های ما گردد.
01
تغییرات فشار بارومتریک و انبساط بافت های نرم
یکی از اصلی ترین دلایل علمی درد مفاصل در سرما، افت فشار بارومتریک (Barometric Pressure) است. وقتی جبهه هوای سرد در راه است، فشار اتمسفر کاهش می یابد. این کاهش فشار خارجی باعث می گردد که بافت های نرم بدن، تاندون ها (Tendons) و عضلات فضای بیشتری برای منبسط شدن پیدا نمایند. در مفاصل آسیب دیده که فضای داخلی آن ها به دلیل التهاب یا جراحی های قبلی محدود شده است، این انبساط جزئی فشار مضاعفی بر پایانه های عصبی وارد نموده و منجر به بروز درد می گردد. این فرآیند دقیقاً شبیه به انبساط یک بادکنک در اتاق کم فشار است.
02
افزایش ویسکوزیته مایع سینوویال
مفاصل بدن انسان دارای یک روان نماینده بیولوژیک به نام مایع سینوویال (Synovial Fluid) هستند. در دمای پایین، ویسکوزیته (Viscosity) یا همان غلظت این مایع افزایش می یابد. درست همان طور که روغن موتور در سرمای زمستان سفت می گردد، مایع مفصلی نیز غلیظ تر شده و مقاومت بیشتری در برابر حرکت ایجاد می نماید. این پدیده باعث خشکی صبحگاهی (Morning Stiffness) در بیماران مبتلا به آرتروز (Osteoarthritis) می گردد و حرکت مفصل را با درد و اصطکاک بیشتری همراه می نماید.
03
تفاوت در ضریب انقباض بافت اسکار و استخوان
شکستگی های قدیمی معمولاً با بافت اسکار (Scar Tissue) ترمیم می شوند. این بافت نسبت به استخوان و عضله طبیعی، تراکم و خاصیت ارتجاعی متفاوتی دارد. هنگامی که هوا سرد می گردد، بافت های مختلف بدن با سرعت های متفاوتی منقبض می شوند. این تفاوت در نرخ انقباض (Contraction Rate) بین بافت اسکار در محل شکستگی قدیمی و استخوان سالم اطراف آن، باعث ایجاد کشش و فشار مکانیکی در لبه های آسیب دیده شده و اعصاب محبوس در آن ناحیه را تحریک می نماید.
04
انقباض عروق محیطی و کاهش جریان خون
بدن در مواجهه با سرما برای حفظ دمای ارگان های حیاتی، دچار انقباض عروق (Vasoconstriction) در اندام های انتهایی می گردد. کاهش جریان خون به مفاصل به معنای کاهش اکسیژن رسانی و دفع دیرتر مواد زائد متابولیک مانند اسید لاکتیک است. این تجمع مواد شیمیایی در اطراف مفصل، محیط را اسیدی نموده و گیرنده های درد را حساس تر می نماید. به همین خاطر است که پوشاندن مفاصل با لباس های گرم می تواند تا حد زیادی از شدت این دردهای محیطی بکاهد.
05
ریشه های تاریخی؛ از یونان باستان تا عصر مدرن
ایده ارتباط بین آب و هوا و درد مفاصل قدمتی به میزان تاریخ پزشکی دارد. بقراط (Hippocrates) در نوشته های خود به تاثیر بادهای سرد شمالی بر بیماری های مفاصل اشاره نموده بود. در قرن هفدهم نیز پزشکان معتقد بودند که رطوبت هوا باعث تجمع اخلاط سرد در فضاهای خالی استخوان می گردد. اگرچه دانش امروز ما بر پایه بیومکانیک است، اما این مشاهدات تاریخی نشان می دهد که تجربه زیسته بشر همیشه بر این رابطه صحه گذاشته است، حتی اگر ابزار اثبات آن را در اختیار نداشته است.
06
اثرات روان پزشکی و کاهش آستانه تحمل درد
رابطه بین فکر و بدن در فصل سرما بسیار تنگاتنگ است. کاهش نور خورشید در زمستان منجر به افت سطح سروتونین (Serotonin) در مغز می گردد که با اختلال عاطفی فصلی (SAD) در ارتباط است. مطالعات روان پزشکی نشان می دهند که افراد در شرایط افسردگی یا افت خلقی، درد فیزیکی را با شدت بیشتری تجربه می نمایند. در واقع، سرما نه تنها از نظر فیزیکی بر مفصل اثر می گذارد، بلکه با تضعیف روحیه، سیستم مدیریت درد در مغز را نیز آسیب پذیرتر می نماید.
07
بازتاب در سینما؛ پیشگویان مفصلی طوفان
در فرهنگ عامه و سینما، شخصیت هایی که با گرفتن زانوی خود وقوع طوفان را پیش بینی می نمایند، یک کلیشه رایج (Common Trope) هستند. این موضوع در فیلم های کلاسیک روستایی یا وسترن به وفور دیده می گردد. این بازتاب رسانه ای نشان دهنده یک پذیرش جمعی درباره قدرت پیش گویی بدن است. امروزه مستندهای علمی تایید می نمایند که این افراد در واقع به تغییرات فشار هوا که مقدمه تغییرات جوی است، واکنش فیزیولوژیک نشان می دهند، نه لزوماً به خودِ باران یا برف.
08
نقش ایمپلنت های فلزی در انتقال سرما
کسانی که در بدن خود پلاتین، پیچ یا پروتزهای فلزی (Orthopedic Implants) دارند، در سرما چالش های متفاوتی را تجربه می نمایند. فلزات رساناهای بسیار خوبی برای حرارت هستند و سریع تر از بافت های بیولوژیک گرما را از دست می دهند. این تفاوت دمایی بین پروتز سرد شده و استخوان گرمِ اطراف آن، می تواند منجر به دردی مبهم و عمیق در محل جراحی گردد. ورزشکارانی که تحت عمل های بازسازی رباط قرار گرفته اند، اغلب در هوای سرد از احساس یخ زدگی داخلی در مفصل خود شکایت دارند.
09
سوءبرداشت های علمی و خطاهای گذشته
در گذشته تصور می شد که سرما مستقیماً باعث بروز روماتیسم می گردد. اما امروزه می دانیم که سرما عامل ایجاد بیماری (Etiology) نیست، بلکه تنها یک تشدیدنماینده علائم (Trigger) است. برخلاف باورهای قرن نوزدهم، قرار گرفتن در هوای سرد به تنهایی باعث تخریب مفصل نمی گردد، بلکه مفاصل از قبل آسیب دیده یا مستعد را تحریک می نماید. این تفکیک بین دلیل و محرک یکی از بزرگ ترین پیشرفت های علم ارتوپدی در دهه های اخیر بوده است.
10
کاهش فعالیت بدنی و تحلیل عضلانی فصلی
جامعه شناسی سبک زندگی در زمستان نشان می دهد که افراد تمایل کمتری به خروج از خانه و ورزش دارند. کاهش فعالیت بدنی منجر به ضعیف شدن عضلات حمایت نماینده از مفاصل می گردد. وقتی عضلات ضعیف شوند، بار بیشتری بر روی غضروف ها و استخوان ها می افتد که خود عاملی برای افزایش درد است. در واقع، بخشی از دردهای زمستانی نه به خاطر خودِ سرما، بلکه به خاطر بی تحرکی ناشی از سرماست که زنجیره ای از مسائل ارتوپدی را به همراه دارد.
11
اثر هیدراتاسیون بر انعطاف پذیری بافت ها
در هوای سرد، حس تشنگی کاهش می یابد و بسیاری از افراد دچار کم آبی (Dehydration) پنهان می شوند. دیسک های بین مهره ای و غضروف های مفصلی درصد بالایی از آب را در خود جای داده اند. کاهش سطح آب بدن باعث کاهش خاصیت ضربه گیری این بافت ها شده و آن ها را در برابر فشارهای فیزیکی حساس تر می نماید. نوشیدن آب کافی در زمستان، برخلاف غریزه انسانی که تمایلی به آن ندارد، یکی از کلیدی ترین راه های کاهش دردهای مفصلی و استخوانی است.
12
سناریوی مقایسه ای؛ مفصل سالم در برابر مفصل آسیب دیده
برای درک نهایی این پدیده، یک جاده آسفالت سالم را با جاده ای که دارای ترک های ریز است مقایسه کنید. در سرمای شدید، جاده سالم منقبض می گردد اما یکپارچگی خود را حفظ می نماید. اما در جاده ای که ترک دارد، یخ زدن آب میان ترک ها باعث انبساط و دهن باز کردن شکاف ها می گردد. مفصل انسان نیز همین گونه است؛ مفاصل سالم با مکانیسم های تطبیقی (Adaptation mechanisms) با سرما کنار می آیند، اما مفاصل آسیب دیده فاقد این انعطاف پذیری بوده و تغییرات محیطی را به صورت سیگنال های درد شدید بروز می دهند.
پیوند میان تغییرات آب و هوایی و دردهای بدنی، یادآور این حقیقت است که بدن ما جزئی جدایی ناپذیر از طبیعت اطراف است. اگرچه علم ارتوپدی مدرن راهکارهای بسیاری برای مدیریت این دردها ارائه نموده است، اما پذیرش این موضوع که نوسانات جوی مستقیماً بر بیومکانیک بدن اثر می گذارند، اولین قدم برای پیشگیری و مقابله با این دردهای فصلی است. با گرم نگه داشتن بدن، حفظ تحرک و درک مکانیسم های فشاری، می توان زمستانی آرام تر و بدون دردهای آزاردهنده را سپری کرد.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران